Praca w Polsce i Niemczech: dokumenty przed emeryturą

Masz za sobą pracę w Polsce i w Niemczech. W jednym kraju kilka lat, w drugim kolejne okresy. Do wieku emerytalnego jest coraz bliżej, a Ty zaczynasz szukać papierów: stare zaświadczenia, potwierdzenia ubezpieczenia, decyzje i korespondencję z instytucji. Części brakuje, część jest po niemiecku, a część leży w segregatorze bez dat.

W takiej sytuacji wiele osób boi się nie samej emerytury, tylko kolejności. Czy najpierw zgłosić się w Polsce? Czy w Niemczech? Czy brak jednego dokumentu może opóźnić sprawę? I czy okresy z drugiego kraju naprawdę będą uwzględnione?

Najczęstszy błąd: mylenie prawa do emerytury z jej kwotą

Przy pracy w dwóch krajach trzeba oddzielić dwie rzeczy. Pierwsza to ustalenie, czy spełniasz warunki do emerytury. Druga to obliczenie, ile dana instytucja ma wypłacić ze swojego systemu.

Okresy z Polski i Niemiec mogą mieć znaczenie przy ustalaniu prawa do świadczenia. Wynika to z europejskich zasad koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W określonych starszych sprawach znaczenie może mieć także umowa Polska–Niemcy z 9 października 1975 r. Jej zastosowanie zależy między innymi od daty nabycia praw i miejsca pobytu.

To nie oznacza jednak, że jeden kraj po prostu przejmuje całą historię pracy z drugiego kraju. W sprawach rozliczanych proporcjonalnie instytucja ustala świadczenie według zasad swojego systemu i za okresy przypadające na ten system.

Jak działa sumowanie okresów między Polską a Niemcami

Europejska zasada jest praktyczna. Jeżeli do spełnienia warunku stażu potrzebne są okresy ubezpieczenia, instytucja może uwzględnić także okresy z drugiego państwa. Dzięki temu osoba, która pracowała w Polsce i Niemczech, nie jest traktowana tak, jakby zaczynała od zera w każdym z tych systemów.

W Niemczech przy zwykłej emeryturze ważny jest minimalny okres ubezpieczenia, nazywany w dokumentach okresem oczekiwania (Wartezeit). Dla podstawowego warunku chodzi o 5 lat, czyli 60 miesięcy. Jeżeli sam niemiecki okres jest za krótki, okresy z Polski mogą pomóc przy sprawdzaniu, czy ten warunek został osiągnięty.

W Polsce dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. W nowym polskim systemie samo prawo do emerytury nie zależy od długości okresów ubezpieczenia tak jak w starych zasadach. Przy starszych rocznikach albo przy świadczeniach wcześniejszych warunki mogą wyglądać inaczej.

Przy obliczaniu kwoty działa jeszcze inny mechanizm. W sprawach objętych rozliczeniem proporcjonalnym instytucja może najpierw policzyć emeryturę tak, jakby wszystkie okresy były przebyte w jej państwie. Następnie ustala część odpowiadającą okresom faktycznie przebytym w tym kraju. Dlatego zagraniczne okresy mogą pomóc w ustaleniu prawa, ale nie należy zakładać, że automatycznie podniosą kwotę z każdego systemu.

Co ma największe znaczenie, gdy brakuje papierów

Najważniejsze są daty i potwierdzenia okresów. Instytucje nie patrzą na ogólne wspomnienie: pracowałem tam kilka lat. Potrzebują okresów, które można potwierdzić w dokumentach albo w danych instytucji.

W praktyce znaczenie mają zwłaszcza: kiedy pracowałeś w Polsce, kiedy w Niemczech, czy były przerwy i czy prowadziłeś działalność. Przy starszych sprawach znaczenie może mieć także to, czy w ogóle wchodzi w grę umowa z 1975 r., w tym warunki dotyczące daty nabycia praw i miejsca pobytu.

Wiek emerytalny też nie jest taki sam w obu systemach. W Polsce dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. obowiązuje 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. W Niemczech wiek ustawowy zależy od rocznika, więc trzeba go sprawdzić dla własnej daty urodzenia.

Osobnej uwagi wymagają emerytury wcześniejsze, nauczycielskie albo związane ze szczególnymi warunkami pracy. Tu nie warto zakładać, że każdy zagraniczny okres zostanie potraktowany tak samo jak krajowy. W takich sytuacjach mogą występować szczególne ograniczenia i wyjątki.

Co może się stać, jeśli zaczniesz od złej strony

Samo to, że nie wiesz, od której instytucji zacząć, nie przesądza o utracie prawa do części emerytury. Ryzykiem jest opóźnienie, niepełny obraz okresów albo błędne założenie, że jedna instytucja sama zna całą Twoją historię pracy w drugim kraju.

Jeżeli niemiecka część okresów jest krótka, trzeba sprawdzić, czy warunek minimalnego okresu ubezpieczenia może zostać spełniony z uwzględnieniem okresów z Polski. Jeżeli polska sprawa dotyczy starego systemu lub świadczenia wcześniejszego, trzeba sprawdzić, czy i jak okresy zagraniczne wpływają na warunki.

Wysokość świadczenia zależy od zasad danego kraju oraz od okresów i podstaw branych pod uwagę w tym kraju. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wskazuje też, że zagraniczne zarobki nie zawsze są używane tak samo przy obliczaniu polskiej podstawy świadczenia. Dlatego porządek w dokumentach pomaga, ale nie zastępuje indywidualnego ustalenia przez instytucję.

Rozsądny pierwszy krok

Nie zaczynaj od pisania długich pism. Najpierw zrób roboczą oś czasu: Polska, Niemcy, przerwy, działalność i zmiany miejsca zamieszkania. Obok każdego okresu dopisz, czy masz potwierdzenie z instytucji albo od pracodawcy, czy tylko własną informację.

Potem warto zwrócić się do właściwej instytucji o potwierdzenie przebiegu ubezpieczenia albo brakujących okresów. W Polsce będzie to sprawa związana z ZUS. W Niemczech będzie to sprawa związana z niemiecką instytucją rentową. Na tym etapie nie chodzi jeszcze o wyliczanie kwoty na oko, tylko o ustalenie, co instytucje widzą w swoich danych.

Dopiero gdy wiadomo, które okresy są potwierdzone, łatwiej zdecydować, gdzie i kiedy składać wniosek oraz jakie informacje z drugiego kraju mogą być potrzebne. To zmniejsza chaos i pomaga uniknąć decyzji podejmowanych na podstawie niepełnych papierów.

Źródła

• Regulation (EC) No 883/2004, Article 6 & Article 52
• § 50 SGB VI Wartezeiten
• ZUS: emerytura powszechna dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r.
• Umowa Polska-Niemcy o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym z 9 października 1975 r.
• ZUS: Poradnik dla Polaków pracujących lub mieszkających za granicą